Artykuł podzielony jest na trzy części. Tematem pierwszej są: istota i czynniki rozwoju dziecka kształtujące jego osobowość i poszczególne funkcje psychiczne. W drugiej zwracam uwagę na najważniejszą aktywność dziecka, jaką jest zabawa, przeobrażająca się w życiu dorosłym w pracę. W części trzeciej chciałabym zainteresować Państwa maskotką, która jest nieodłącznym towarzyszem dziecięcych zabaw, a w rękach świadomego nauczyciela może stać się narzędziem warunkującym prawidłowy przebieg nauczania języka obcego.

W artykule odnoszę się do dydaktyki języka angielskiego.

Mózg składa się z dwóch półkul połączonych włóknami nerwowymi, co daje im możliwość wymiany informacji. Podstawą jego działania jest neuron, komórka składająca się z dendrytu i aksonu , wokół którego składa się substancja mielinizująca. Liczba neuronów u dwuletniego dziecka jest równa liczbie neuronów u dorosłego człowieka. Akson odpowiada za przekształcanie i przewodzenie informacji. Im częściej powtarzamy, tym więcej informacji przechodzi przez akson. Substancja mielinizująca tworzy się wokół dobrze używanego aksonu. Im

grubszy akson tym szybciej przewodzi informacje. Im więcej informacji tym praca mózgu staje się bardziej efektywna. Sposób funkcjonowania komórek nerwowych potwierdza słuszność wprowadzania ćwiczeń polegających na licznych powtórzeniach wcześniej poznanego słownictwa. Należy wracać do słówek , które dzieci już poznały, i wykorzystanych ćwiczeń.

Owocem badań nad funkcjonowaniem półkul mózgowych są następujące koncepcje ich funkcjonalnej specjalizacji :

1) koncepcja bezwzględnej dominacji lewej półkuli mózgu – lewa półkula dominuje dla wszystkich czynności psychicznych , prawa jest półkulą podlegą, niemą.

2) koncepcja specjalizacji komplementarnej, czyli uzupełniania się – obie półkule odpowiadają za procesy psychiczne reprezentują jednak odmienne czynności psychiczne:

lewa półkula odpowiada za czynności werbalne, prawa jest odpowiedzialna za czynności niewerbalne, wzrokowo – przestrzenne,

3) koncepcja sposobu przetwarzania informacji: praca lewej półkuli ma charakter analityczny, sekwencyjny, prawej- syntetyczny i kolisty (całościowy),

4) koncepcja cech dominujących: materiału lub bodźca – obie półkule przetwarzają ten sam materiał, jeżeli jednak przeważają w nim cechy werbalne, przetwarza je lewa półkula, w przypadku dominacji cech niewerbalnych – przetwarza je półkula prawa,

5) koncepcja różnic między półkulami w sposobie reprezentacji funkcji psychicznych – czynności psychiczne reprezentowane są w sposób ogniskowy, a prawa półkula ma organizację rozmytą, nie można w niej wyodrębnić struktur odpowiedzialnych za wybrane funkcje.

Istnieją dwie koncepcje kształtowania się funkcji półkul mózgowych w rozwoju osobniczym :

1) koncepcja stopniowej specjalizacji funkcjonalnej (lateralizacji) Lennerberga – wszystkie funkcje psychiczne wraz z mową kształtują się początkowo równolegle w obu półkulach mózgu, obie półkule są początkowo ekwipotencjalne, w miarę rozwoju osobniczego funkcje ulegają lateralizacji.

Nie ma zgodności co do tego, kiedy następuje pełna lateralizacja. Badacze uznają, że dokonuje się ona:

a) w wieku 12 – 17 lat – w okresie dojrzewania,

b) w wieku 7 – 9 lat – kiedy dziecko nauczy się czytać i pisać,

c) w wieku 2 – 3 lat – kiedy dziecko opanuje sztukę mówienia.

Do piątego roku życia zarówno lewa , jak i prawa półkula równorzędnie zajmują się funkcjami językowymi a w razie uszkodzenia jednej półkuli, druga przejmuje jej funkcje.

U dziewcząt wcześniej rozwija się asymetria półkulowa w zakresie funkcji językowych (werbalnych), natomiast u chłopców w zakresie funkcji przestrzennych.

2 ) koncepcja wrodzonej specjalizacji funkcjonalnej półkul mózgowych – Kinsbourne’a,

- wszystkie funkcje psychiczne są zlateralizowane już w życiu płodowym,

W lewej półkuli obserwowano większe amplitudy potencjałów wywołanych dźwiękami mowy, a w prawej większe reakcje na niektóre dźwięki muzyczne. Wyniki badań nad asymetrią skłoniły badaczy do stwierdzenia, że ‘półkulowość jest cechą indywidualną poszczególnych ludzi. Zadaniem nauczyciela jest więc aktywizowanie obu półkul.

Przebieg rozwoju psychicznego

Mówiąc o rozwoju psychicznym dziecka, musimy mieć na uwadze fakt, że dziecko jako człowiek w czasie procesu rozwojowego trwającego blisko 20 lat, powinno przejść od całkowitej zależności socjalnej do pełnej osobistej autonomii i odpowiedzialności.

Pod pojęciem rozwoju psychicznego rozumiemy rozwój czynności układu nerwowego człowieka w zakresie tzw. wyższych czynności nerwowych. Rozwój ten można rozpatrywać i oceniać w różnych aspektach (rozwój psychoruchowy, rozwój percepcji zmysłowej, rozwój mowy i pisma, pamięć, inteligencja, osobowość, uczucia, socjalizacja).

Prawidłowy rozwój psychiczny to rozwój wielostronny, w którym poszczególne sektory oddziałują wzajemnie na siebie. Rozwój psychiczny przebiega pewnymi etapami, zróżnicowanymi pod względem czasu trwania, zachodzącymi na siebie, ale pojawiającymi się w niezmiennej kolejności.

Pierwsze trzy lata życia w dużym stopniu decydują o przyszłym rozwoju umysłowym człowieka. Przykładowo: po ukończeniu czwartego roku życia potencjał inteligencji dziecka jest w zasadzie ustalony. To właśnie wtedy rozstrzyga się kwestia późniejszego sukcesu pedagogicznego lub jego braku.

Na rozwój psychiczny dziecka wpływ mają następujące czynniki:

1. pęd poznawczy łączący się z pędem do eksperymentowania,

2. pęd do wykraczania poza uzyskane już sprawności,

3. pęd do rywalizacji,

4. skłonność do identyfikowania się z innymi osobami i do ich naśladowania,

5. potrzeba akceptacji,

6. potrzeba miłości,

7. potrzeba poczucia bezpieczeństwa.

Wszystkie te czynniki może, a nawet powinien wykorzystać nauczyciel w pracy z uczniami. Jak widać, wprowadzanie coraz to nowych pojęć oraz uczenia i rozwijanie nowych sprawności zgadza się z naturalnymi potrzebami dzieci.

Bardzo ważnym elementem rozwoju psychicznego dziecka jest mowa, która pozwala na nawiązanie kontaktu z otoczeniem, dokładniejsze wyrażanie swoich potrzeb i udzielanie informacji, przede wszystkim zaś służy do poznawania świata i doskonalenia swoich umiejętności. I tu rola języka obcego jest bardzo duża. Wprowadzanie języka obcego , który pozwala na naturalne komunikowanie się w świecie , jest niezbędne, a naciski rodziców, aby odbyło się to jak najwcześniej – w pełni uzasadnione. Nauka języka obcego zaspokaja naturalne potrzeby dziecka.

Mowa jest wykładnikiem inteligencji. Jej rozwój jest uzależniony zarówno od wykształcenia się słuchu oraz aparatu ruchowego mięśni twarzy, języka i strun głosowych, jak i od dojrzewania ośrodków mowy w mózgu (ośrodek Brocka – ośrodek ruchowy dla mowy – mieszczący się w tylnej, dolnej części lewego płata czołowego mózgu, ośrodek Wernickiego – ośrodek czuciowy dla mowy – mieszczący się w tylnej, środkowej części lewego płata skroniowego).

- pod koniec1 roku życia rozpoczyna się świadome wypowiadanie pojedynczych słów,

- w wieku 18 miesięcy dziecko wypowiada około10 słów,

- od koniec 2 roku życia –kilkadziesiąt- wtedy też rozpoczyna się składanie słów w proste zdania,

- w wieku 3 lat dziecko buduje poprawne 4 – 5 – wyrazowe zdania.

W ten sam sposób przebiega proces uczenia się obcej mowy: najpierw dziecko przyswaja pojedyncze słowa, potem buduje pojedyncze zdania, następny etap to budowa zdań złożonych. Okres od 3 do 6 roku życia to etap, w którym uczenie odgrywa najważniejszą rolę.

Szczególną rolę we wspomaganiu rozwoju psychicznego dziecka odgrywają zabawki i zabawy. Zabawki z jednej strony są „pomocami naukowymi” do nauki o właściwościach przedmiotów, z drugiej, pozwalają dziecku stworzyć własny świat, zaspokajają jego potrzebę aktywności i organizowania otoczenia.

Istota rozwoju psychicznego polega na coraz lepszym orientowaniu się dziecka w rzeczywistości i coraz sensowniejszym działaniu w niej. Szczególny wpływ na rozwój psychiczny dziecka ma jego własna aktywność i działalność. Nie każde dziecko przejawia jednak aktywność zgodną z właściwościami wieku i indywidualnymi możliwościami.

Stymulowanie i rozwijanie aktywności dzieci należy do podstawowych obowiązków nauczyciela.

Proces uczenia się obejmuje uczenie motoryczne, emocjonalne, percepcyjne i pojęciowe, a także uczenie się zachowania społecznego, co umożliwia rozwój osobowości. Osobowość kształtuje się w ciągu całego życia, szczególną rolę odgrywają pierwsze lata dzieciństwa.

Elementarne mechanizmy regulujące, które formują się w tym właśnie okresie, oparte są na popędach i emocjach zależnych od funkcji ośrodków podkorowych. Zachowanie małego dziecka jest w związku z tym mało zorganizowane, zmienne i impulsywne. Wraz z rozwojem wyższych czynności kory mózgowej wytwarzają się bardziej złożone struktury regulacyjne, które umożliwiają kontrolę czynności poznawczych nad sferą popędów i potrzeb emocjonalnych. Wtedy reakcje dziecka stają się bardziej opanowane , jego zachowanie zaczyna w pewnym stopniu podlegać samokontroli, a motywacja jest mniej egocentryczna i powoli nabiera charakteru społecznego.

Wzory zachowań i normy wpajane dziecku przez osoby i postacie z najbliższego otoczenia, które dziecko lubi i uznaje za autorytet, stają się normami, naśladowanymi i przejmowanymi jako własne. Budzenie i rozwijanie aktywności dzieci wywiera wpływ na motywację do działania, wzmaga wielostronne doświadczenie, reguluje stosunki z otoczeniem.

U dzieci, które mają duże możliwości poznania, operowania przedmiotami, podejmowania różnych form działalności, rozwój umysłowy przebiega prawidłowo. Przez działalność na przedmiotach rozumie się zabawę lub twórczość plastyczną.

Proces uczenia się dziecka dokonuje się we wszystkich dziedzinach życia, przede wszystkim przez zabawę.

Zabawa niewątpliwie sprawia dziecku przyjemność, a jednocześnie jest swoistą formą uczenia się, zdobywa wiadomości, umiejętności i sprawności. Szuman twierdzi, że „dziecko w wieku przedszkolnym nie zdobywa jeszcze informacji o otaczającym świecie w sposób niezamierzony, w rozmaitych sytuacjach życia codziennego. Tak właśnie, mimowolnie, uczy się w trakcie zabawy. Chociaż dziecko nie dostrzega, że dzięki zabawie rozwija swój umysł i swoje umiejętności i chociaż nie wszyscy dorośli zdają sobie z tego sprawę, to jednak zabawa jest nie czym innym, jak właśnie jedną formą uczenia się dziecka, aktywnością przygotowującą go do tego, by w 6 roku życia mogło z powodzeniem uczęszczać do szkoły i tu

systematycznie się uczyć”.

W pedagogice przedszkolnej wprowadza się następującą klasyfikacje zabaw:

- zabawy ruchowe,

- zabawy manipulacyjne,

- zabawy tematyczne,

- zabawy konstrukcyjne,

- zabawy badawcze.

Do zabaw organizowanych z dziećmi zalicza się gry i zabawy dydaktyczne, organizowane zabawy ruchowe, do których zalicza się zabawy inscenizowane.

Poznanie rzeczywistości dzięki zabawie to swobodne gromadzenie doświadczeń.

Aby prawidłowo kierować zabawą dzieci , trzeba zdawać sobie sprawę, na jakim etapie rozwoju psychicznego znajduje się dziecko.

W okresie przedszkolnym wyróżnia się trzy fazy:

- okres od 3 do 4 lat,

- okres od 5 do 5.5 lat,

- okres od 5.5 do 7 lat.

W pierwszej fazie dzieci wykazują się silnym emocjonalnym uzależnieniem od dorosłych, wymagają indywidualnego podejścia, nie rozumieją pojęcia „my”, „grupa”, skupiają się przez krótki okres. W drugiej są bardziej samodzielne, mimo coraz silniejszych chęci kontaktów z innymi dziećmi, w ich zachowaniu nadal zwycięża jednak egocentryzm, co prowadzi do konfliktów, dominują myślenie i mowa konkretno –wyobrażeniowa, wzrasta możliwość uwagi i możliwość opanowania ruchliwości. W trzeciej fazie następuje wzrost samodzielności, zdolności i chęci do pracy w zespole, pojawiają się zaczątki myślenia abstrakcyjnego oraz słowno- logicznego. Podczas zabawy dziecko nie tylko wykorzystuje już zdobyte doświadczenia, spostrzeżenia i obserwacje oraz przyswojone już sposoby myślenia i działania, utrwala je i doskonali, lecz także wciąż rozwija swe możliwości umysłowe, wzbogaca zasób wiedzy o świecie i zjawiskach, a zwłaszcza – w zabawach tematycznych – wiedzę o życiu człowieka , czynnościach i pracy ludzkiej.

W stymulowaniu rozwoju zachodzącego w trzeciej z wymienionych faz szczególną rolę odgrywa zabawka.

Dzięki zabawce dziecko poznaje model rodziny.

Na początku dzieci znają tylko jeden model rodziny, własny. W grupie przedszkolnej szybko przekonują się, że istnieją również inne. W oswojeniu się z nowym doświadczeniem pomóc może maskotka. Użyta na zajęciach , opowiada o swojej rodzinie, przynosi zdjęcia, zaprasza gości, rozmawia z dziećmi, wypytuje o rodzinę, czyta dzieciom, odgrywa scenki. W szkole dziecko nie boi się pytać o inny model rodziny, nie jest zawstydzone, gdy model jego rodziny różni się od modelu rodzin kolegów. Oswoiwszy się z nową wiedzę, dziecko zaczyna dostrzegać takie modele w sąsiedztwie, wśród rówieśników i rozumieć, że takie istnieją, tym samym rośnie jego znajomość rzeczywistości.

Zabawa z maskotką znacząco wpływa na rozwój mowy. Dziecko chętnie słucha historii opowiadanych przez maskotkę, chętnie też opowiada jej o wszystkim co widziało, i przeżyło: film, przeżycia z wakacji, usłyszaną historyjkę, często wymyśla własną historię, aby zainteresować maskotkę i stać się jej przyjacielem.

Maskotka ośmiela dziecko, które niechętnie odzywa się w grupie, opowiada i dzieli się wrażeniami z innymi dziećmi. Zestawione w parze z maskotką, z większą śmiałością buduje dialog, zadaje pytania, udziela odpowiedzi na pytania zadane przez maskotkę. Nie zabierajmy dziecku takiego przyjaciela; w szkole może się nim stać kolega/ koleżanka; w przedszkolu dziecko pomaga misiowi a w szkole koledze/ koleżance.

Obserwując zabawę dziecka z maskotką, możemy poznać jego prawdziwe uczucia, w innych sytuacjach często skrywane. Dziecko przenosi to co czuje na uczucia maskotki, znacznie łatwiej jest mu powiedzieć, że maskotka źle się czuje, jest zła, nieszczęśliwa czy głodna, niż samemu to wyrazić. Tak jak rodzice i opiekunowie pomagają dziecku wyrazić jego uczucia, tak samo dziecko pomaga misiowi. Rozumiejąc uczucia maskotki, poznaje i wyraża swoje uczucia, rozumie uczucia innych w szkole.

Zabawka wspomaga rozwój myślenia abstrakcyjnego, przenosząc dzieci w inny świat i kulturę. Przy jej pomocy w środku zimy możemy z łatwością znaleźć nad ciepłym morzem, kąpać się i budować zamki z piasku, możemy też przenieść się do Anglii, USA czy innego kraju anglojęzycznego. Zabawka opowiada o nieznanych dzieciom tradycjach świątecznych. Uczy śpiewać kolędy po angielsku, proponuje gry i zabawy, w które bawią się dzieci w innych krajach. To maskotce dzieci opowiadają o świętach w Polsce, uczą ją polskich kolęd. Ta wymiana kultur wspiera rozwój tolerancji i ukazuje, jak różnorodny jest świat. Dzięki zabawce łatwiej jest rozmawiać z dziećmi o chorobie i niepełnosprawności.

Użycie maskotki przez nauczyciela eliminuje element kłamstwa. Nauczyciel, który jest autorytetem dla dzieci, nie może powiedzieć, że nie zna języka polskiego, że dzieci mają zwracać się tylko po angielsku, w związku z czym prosi , by zwracały się do maskotki tylko po angielsku. Dzieci mogą nie rozumieć, dlaczego nauczyciel mówi zwykle po polsku, a tylko w czasie zajęć wyłącznie po angielsku. Bardzo wygodna jest więc sytuacja, gdy nauczyciel wprowadza i przedstawia dzieciom nowego kolegę, który przyjechał z zagranicy i nie zna języka polskiego.

Nauczyciel występuje wówczas w roli tłumacza, gdy dzieci nie rozumieją, co powiedziała maskotka, przypomina o konieczności użycia języka angielskiego, gdy dziecko zwraca się do maskotki, pomaga zbudować zdanie, pytanie, ułatwia kontakty. Dzieci z łatwością poddają się takiej zabawie. MIŚ przyniesiony przez nauczycielkę jest dla nich TEDDYM, kolegą z Wielkiej Brytanii, rozumieją więc, że mogą się z nim porozumiewać wyłącznie po angielsku.

Dzieci zadają pytania, opowiadają o sobie, uczą się języka, by móc jak najwięcej dowiedzieć się o TEDDYM, by jak najwięcej powiedzieć mu o sobie. Obecność i pomoc nauczyciela zaspokaja potrzebę bezpieczeństwa.

Zabawka – maskotka umożliwia indywidualny kontakt – dzieci po kolei witają i żegnają się z maskotką. Poza tym potrafią współpracować z TEDDYM w parze, wykonują prace plastyczne dla TEDDY’EGO, piszą listy, kartki pocztowe, wpisują się do pamiętnika. Maskotka ułatwia nauczanie, przynosząc na zajęcia różne ciekawe przedmioty, które warto poznać.

W kontakcie z maskotką dzieci zaspokajają potrzebę poznawania i chęci uczenia: nie chcąc jej urazić szybko uczą się nowych rzeczy.

Dzięki maskotce następuje także rozwój społeczny dziecka: maskotka przyprowadza swoich przyjaciół, przedstawia ich, bawi się z nimi, pomaga im, u nich szuka pomocy. Dzieci, które są doskonałymi naśladowcami osób i postaci, będących dla nich autorytetem, zauważając wówczas kolegów, próbują nawiązać przyjaźnie, uczą się wspólnej zabawy, dzielenia się radościami i smutkami, dostrzegają, że nie są same.

Ważną rolę maskotki w nauczaniu języka obcego potwierdza analiza podręczników do nauki języka angielskiego przeznaczonych dla przedszkoli i pierwszego etapu edukacji. Do wymienianych tam zabawek należą lalki, misie, krokodyle, wróżki oraz postacie ze znanych bajek. W klasach I – III jako bohaterowie często pojawiają się dzieci, którym towarzyszy ulubiona zabawka lub zwierzątko. Fakt ten odzwierciedla rzeczywistość: świat dziecka tworzą w tym okresie zabawki, którymi dziecko się bawi, inne dzieci, z którymi się bawi i zwierzątka, którymi się opiekuje.